Kunstommetje

Beelden, gedenkstenen en gevelstenen in Roosendaal

In dit Kunstommetje kunt u kennis maken met de rijkdom aan kunstwerken in de openbare ruimte die het centrum van Roosendaal te bieden heeft. Hoe zijn al deze zaken ooit tot stand gekomen?
Van oudsher heeft de gewoonte bestaan gevelstenen aan te brengen in huizen vanwege de herkenbaarheid. Heel lang bestonden er immers geen vastgestelde straatnamen of huisnummers. Het oprichten van beelden en gedenkstenen kent weliswaar ook een lange traditie, maar in Nederland is daar tot in de negentiende eeuw heel terughoudend mee omgegaan. Het initiatief om beelden in de openbare ruimte te plaatsen in Roosendaal is gekomen van de toenmalige burgemeester Claudius Prinsen na de verwoestende bombardementen van mei 1940. Deze eerste drie projecten zijn pas in de naoorlogse periode tot uitvoering gekomen
Die tijd van wederopbouw na de Tweede Wereldoorlog heeft in allerlei opzichten grote betekenis voor kunst in de openbare ruimte. Er bestond allereerst een grote behoefte om de gebeurtenissen van 1940-1945 levend te houden door allerhande monumenten. Verder noodzaakte de grote bevolkingsgroei tot een enorme uitbreiding van de woningvoorraad en een systematische inrichting van de openbare ruimte. Op initiatief van het Rijk werd in 1951 een percentageregeling in het leven geroepen voor de aankleding van rijksgebouwen, welk voorbeeld door veel andere overheden als gemeenten werd gevolgd. Maar ook veel bedrijven en particulieren verstrekten opdrachten aan kunstenaars.

   




 

1. Cleyne Cat

Dit pand aan de Markt 69 dateert naar schatting uit ongeveer 1665. Het is het oudste bewaard gebleven particuliere pand in de gemeente. Boven in de gevelversiering is een gebeeldhouwd kopje aangebracht. Fraaie muurankers sieren verder de façade.

2. Polar Bear
Op 5 mei 1960 werd dit beeld van Joop Vlak onthuld op de locatie waar op 30 oktober 1944 twee regimenten van de Britse Polar Bear divisie via een Baileybrug het centrum van Roosendaal binnentrokken. Het moment van de bevrijding wordt herdacht door dit beeld in vauriosteen van een ijsbeer op een ronde basaltlavastenen zuil met vierkant voetstuk. Boven het voetstuk staan de wapenschilden van de gemeente, provincie en de regimenten Duke of Wellington en Leicestershire. 

3. Moeder en kind
De aanleg van de spoorlijn Antwerpen-Rotterdam in 1854 betekende een scheiding tussen Markt en Kade of Klein Roosendaal. De aanleg van een voetgangerstunnel onder het spoor in 1956 herenigde de twee stadsdelen. Beeldhouwer Joop Vlak bracht dit symbolisch in beeld door te kiezen voor het thema Moeder en kind van deze sculptuur in vauriosteen op een sierbetonnen sokkel.

4. Franciscanes met leerling
Sinds hun komst in 1832 naar Roosendaal heeft de congregatie van de zusters Franciscanessen van Mariadal een grote rol gespeeld in het lokale onderwijs en met name aan meisjes. Ook in andere delen van het land en overzee is de congregatie op dit gebied zeer actief geweest. In de jaren tachtig wordt een tijdperk afgesloten doordat de zusters zich terugtrekken uit de schoolbesturen en de scholen overdragen. Ter herinnering aan hun intensieve bemoeienis op dit terrein vervaardigde Leon Vermunt in 1983 dit beeld van een onderwijzende en een leerling. 

5. Vincentiusstraat 53 en 51
Boven de hoofdingang van de vroegere St. Joan Berchmansmulo is een haut-relief in gebakken aardewerk aangebracht. Het stelt de fluitspelende bosgod Pan voor als symbool voor de leraar die door zijn onderricht leerlingen van verschillend karakter weet te boeien. Het relief is in 1962 vervaardigd door Marius van Beek.
In het gymnastieklokaal van de voormalige St. Vincentiusschool op nummer 51 is eveneens een haut-relief aangebracht, ditmaal in geglazuurd gebakken aardewerk. Het stelt St. Vincentius a Paulo voor die een kind op de arm draagt. Het kunstwerk werd vervaardigd door Albert Meertens in 1951.

6. Stolperstein
Op initiatief van de stichting Ere wie ere toekomt zijn in de hele gemeente zogenaamde Stolpersteine of struikelstenen gelegd. Deze kleine messing plaatjes in het plaveisel zijn een initiatief van de Duitse kunstenaar Günther Demnig. Zij herinneren aan de door de Nazi’s verdreven, vervolgde en vermoorde personen. De stichting Ere wie ere toekomt zorgde dat in Roosendaal 24 struikelstenen werden gelegd. De op 20 juli 2011 gelegde stenen bij de Dr. Lemmensstraat 6 en 30a herinneren aan de verzetstrijders Pieter Penneweert en Johannes Heijnen, die beiden in het kamp Neuengamme omkwamen.

7. Stationsgebouw en Stationsplein
Bij de bouw van het nieuwe station werden in 1907 verschillende tegeltableaus in de gevel aangebracht met voorstellingen van de wapens van een hele reeks landen in Europa. Ze werden gemaakt door de bekende firma De Porceleyne Fles uit Delft. De wapens van Nederland en België boven de hoofdingang gingen als gevolg van de Tweede Wereldoorlog verloren. Na de oorlog werd de ingangshal herbouwd en kwam een lange muur in de richting van de Spoorstraat tot stand alsmede een herinneringszuil aan de gesneuvelde medewerkers van de spoorwegen.

Het aangezicht van het Stationsplein wordt bepaald door de in 1949 aangebrachte beelden van geglazuurd aardewerk door J. Uiterwaal. Boven en naast de huidige hoofdingang van het station is een beeldengroep aangebracht die het reizen per spoor verbeeld. Tussen de nieuwe hoofdingang en de rijwielstalling is bovenop een slanke bakstenen zuil ter herinnering aan de negentien gesneuvelde medewerkers van de spoorwegen een beeld opgericht genaamd De Vrede. Boven de vroegere inrijpoort van het laad- en losterrein staat een beeldengroep getiteld De voortschrijdende beschaving. Ten slotte is op de bakstenen toren op de hoek van de Spoorstraat een beeldengroep te vinden die De Welvaart voorstellen.

8. Mariadal
Boven de hoofdingang van het vroegere moederhuis van de congregatie van de Zusters Franciscanessen van Roosendaal is een zandstenen beeld van de Heilige Franciscus te vinden, vervaardigd in 1934 door kunsthandel J. Cuypers. In de gevel van het klooster herinnert een gedenksteen ik kalksteen van de hand van J. Vlak uit 1948 aan de verzetstrijder pater Alphonsus (G. Averdieck), die in het klooster verbleef en die in 1944 te Vught werd gefusilleerd. Ook een Stolperstein voor Vincentiusstraat 7 herinnert daaraan.

9. Kloostermuur
Door de aanleg in 1941 van de Binnensingel, later Burgemeester Prinsensingel, was het noodzakelijk een muur te bouwen ter afsluiting van de kloostertuin. Architect Joseph Cuijpers, die eerder de kapel van klooster Mariadal ontworpen had, kreeg in 1941 de opdracht voor de bouw van deze sierwand. In de muur is een bas-relief in Franse kalksteen aangebracht dat Maria als Moeder van Smarten voorstelt. Maria staat op een aardbol en wordt omringd met zeven sterren, symbool van de zeven smarten. Het werk is in 1942 geleverd door J. Cuypers.

10. Wederopbouw
Op het uiteinde van de kloostermuur aan de Burgemeester Prinsensingel komt in 1950 dit monument in Euvillesteen van Charles Vos tot stand. De opdracht was al tien jaar eerder verstrekt. Twee mannenfiguren zijn aan het bouwen en op het voetstuk staat het gemeentewapen en vallende bommen. Het opschrift boven het voetstuk luidt: ‘De bouwkunst bloeit temidden van den strijd’ en herinnert aan verwoesting en wederopbouw.

11. Kloosterstraat
Op deze hoek stond ooit een gymnastieklokaal van het Gertrudislyceum. Het in 1960 door P. Roovers vervaardigde haut-relief in zandsteen voorstellende St. Gertrudis is opnieuw aangebracht in het huidige appartementengebouw.

12. Molenstraat 68
In de gevel van dit in 1941 naar ontwerp van architect J. Elst gebouwde huis is een gedenksteen in zandsteen te vinden. Het stel een ruiter op een steigerend paard voor. Voor de tekst werd een prijsvraag uitgeschreven, die niets bruikbaars opleverde. Uiteindelijk werd gekozen voor een verkorte versie van een tekst van de dichter Jan Engelman: ‘Het vuur dat woedt getemd door moed’. Daarmee herinnert dit werk van C. Stauthamer uit 1942 aan het verwoestende bombardement van mei 1940 op deze locatie.

13. Museum Tongerlohuys
In de tuin van museum Tongerlohuys staat sinds enkele jaren het bronzen beeld van St Jan de Doper dat in 1947 door Mari Andriessen is gemaakt. Jarenlang stond dit fraaie voorbeeld van naoorlogse religieuze kunst in het Emile van Loonpark. In het Heilig Jaar 1950 is het in Rome tentoongesteld.
In de collectie van het museum bevinden zich ook de modellen voor de beelden van Han Wezelaar (St Jan Nieuwe Markt en Bevrijdingsmonument Parklaan) en Charles Vos(wederopbouwmonument Burgemeester Prinsensingel). Tevens is daar de gevelsteen voor het huis De Bijl, Markt 19 te vinden. 

14. Octogon
Op 8 maart 1996 onthulde wethouder M. Borghans het kunstwerk Octogon van Nicolaas Dings dat op initiatief van de Rotaryclub Donkenland tot stand is gekomen. Het is een achthoekige tafelsculptuur in twee kleuren granito, objecten van granito, staal, messing en koper, verwijzend naar de omliggende gebouwen: kerk, overheid, theater en commercie. Het opschrift op de schijf luidt: "Vita Brevis, Ars Longa" (het leven is kort, de kunst duurt lang).

15. De bron
Het kunstwerk ‘Bron’ is op 16 januari 1992 door wethouder Leo Gerrichhauzen onthuld. Het kunstwerk is gemaakt door Olav Koreman uit Breda, afgestudeerd aan de Koninklijke Academie in Den Bosch en bestaat uit een hardstenen basement met daarop een betonnen schaal met een kantelend deksel dat schijnbaar omhoog gedrukt wordt door het water. De Suikerunie heeft het leeuwendeel bekostigd, met aanvullingen van gemeente en provincie.
De naam ‘Bron’ heeft verschillende achtergronden. Als subtiele verwijzing naar de waterpomp die in bijna iedere stad naast het raadhuis stond. Als verwijzing naar de waterkringloop van het kunstwerk zelf. En als inspiratiebron omdat het kunstwerk het eerste was van de geplande beeldenroute door de stad.

16. Antieke pompen
Ten zuiden van de vroegere St. Janskerk is in 1968 een tweetal gietijzeren pompen op een hardstenen voetstuk geplaatst, die oorspronkelijk afkomstig zijn van de kasteelhoeve Maxburg bij Meer (B). De pompen dateren uit de negentiende eeuw en vormen elkaars spiegelbeeld. Ze zijn opgebouwd uit vier jongensfiguren die een versierde zuil dragen waarop nog een jongensfiguur staat. De tuit heeft de vorm van een drakenkop.

17. Knielende Boer
Ten noorden van de vroegere St. Janskerk staat dit beeld in Franse kalksteen van een knielende mannenfiguur die de vroomheid symboliseert. Het is gemaakt door H. Visser in 1974 en stond aanvankelijk in Bosschenhoofd. In 1975 is het kunstwerk aangekocht door de gemeente Roosendaal en hier geplaatst.

18. Markt 12
In dit pand bevindt zich een gevelsteen in zandsteen genaamd ‘In de Vijf Ringen’. Het stelt een man voor met in de rechter hand een schild waarop vijf ringen. De vorm van de steen veronderstelt een datering uit de tweede helft van de zestiende eeuw. De huisnaam ‘De vyf ringen’ is al bekend in 1582.

19. Tussen de Markten
Op 4 april 2012 onthulde wethouder H. Verbraak dit kunstwerk van de hand van Frank Roks. Twee muurschilderingen tonen verschillende markante gebouwen in Roosendaal. 

20. Paviljoen Nieuwe Markt
In 2009 kon dit opvallende gebouw van architect René van Zuuk voltooid worden. Het heeft een ovalen vorm en staat op twee derde lengte van de op het einde van de jaren vijftig tot stand gekomen Nieuwe Markt. Het gebouw is bekleed met houten latten en bevat een toegang tot de onderliggende parkeergarage, een horecagelegenheid en kantoren.

21. De Trommelaeren van Roesendale
Bovenop de in 1958 naar ontwerp van F. Dingemans gebouwde galerijflat staat sinds september 2009 dit kunstwerk van Leon Vermunt. De figuren herinneren enerzijds aan het eertijds roemruchte muziekcorps dat met name in de jaren zestig furore maakte, maar brengen anderzijds ook het enthousiasme voor de muziekbeoefening in Roosendaal naar voren. Het kunstwerk bestaat uit negentien figuren van twee meter hoog.

22. Johannes de Doper
Sint Jan is de patroonheilige van Roosendaal. Han Wezelaar maakte in 1967 dit bronzen beeld op een basaltlavastenen sokkel van een knielende, ruige ongeschoren boeteprediker met een vermanende opgeheven rechterarm. In de sokkel staat een tekst van de hand van Frans de Clercq: ‘Bereidt des Heren weg en maakt zijn paden recht, ik wijs ten hemel heen, een stad is meer dan steen.’

23. De Tullepetaon
Op 11 november 1991 kon op het Tongerloplein dit bronzen beeld van het carnavalssymbool voor Roosendaal onthuld worden. De tullepetaon is een vette, volgevreten parelhoender met een veel te grote smoel, trots, opschepperig, recht van het boerenerf weggelopen op zijn klompen. De maker is Leon Vermunt die ook de panelen voor de sokkel maakte. Daarop zijn vele karakteristieke elementen en gebouwen uit Roosendaal te zien. In 2008 is het beeld van 2,4 meter hoog verplaatst naar de Markt.